5 vấn đề tiêu hóa thường gặp sau hóa – xạ trị và cách khắc phục

Hoá trị và xạ trị là hai phương pháp điều trị quan trọng và phổ biến trong điều trị bệnh lý ung thư. Bên cạnh những hiệu quả và lợi ích mà chúng mang lại, người bệnh cũng phải đối mặt với nhiều tác dụng phụ khó tránh, đặc biệt là những vấn đề về hệ tiêu hoá – ảnh hưởng tiêu cực đến thể trạng và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Bài viết dưới đây sẽ đề cập đến một số tác dụng phụ về hệ tiêu hoá người bệnh có thể gặp phải và cách khắc phục chúng.

Hoá trị, xạ trị là gì?

Ung thư là một bệnh lý ác tính có xu hướng ngày càng gia tăng và phổ biến hiện nay. Tuy nhiên, với những tiến bộ về y học và tay nghề ngày càng nâng cao của đội ngũ y bác sĩ, tỉ lệ bệnh nhân ung thư được phát hiện sớm và có khả năng được điều trị khỏi ngày càng tăng. Điều trị ung thư là điều trị phối hợp bởi nhiều phương pháp: phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, chăm sóc giảm nhẹ triệu chứng, dinh dưỡng, tâm lý xã hội… Vậy phương pháp hóa trị, xạ trị là gì?

Hóa trị là phương pháp điều trị ung thư bằng các thuốc hóa học có tính gây độc tế bào, ngăn chặn chúng phát triển và di căn sang bộ phận khác trên cơ thể người bệnh. Đây là biện pháp điều trị toàn thân thường gây nhiều tác dụng phụ, bởi đưa hóa chất vào cơ thể, không chỉ các tế bào ung thư mà các tế bào lành cũng bị tổn thương.

Điều trị ung thư bằng phương pháp hóa trị

Xạ trị là phương pháp điều trị phổ biến nhất trong điều trị ung thư. Đây là phương pháp sử dụng bức xạ ion hóa, năng lượng cao như tia X, tia gamma, hạt nguyên tử electron, hạt beta, các điện tử để tiêu diệt tế bào ung thư.

Điều trị ung thư bằng phương pháp xạ trị

Vấn đề tiêu hóa thường gặp sau hóa – xạ trị

Buồn nôn và nôn

Đây là vấn đề tiêu hóa phổ biến và xuất hiện sớm chỉ sau vài ngày điều trị. Mức độ nghiêm trọng khác nhau ở mỗi cá nhân và vùng điều trị. Triệu chứng này có thể ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của người bệnh do việc cung cấp không đủ năng lượng, thiếu hụt một số chất dinh dưỡng do không bù đủ lượng dịch mất đi do nôn. 

Triệu chứng buồn nôn, nôn

Dưới đây là một số biện pháp giúp người bệnh cải thiện tình trạng này:

• Chia nhỏ bữa ăn. Không được bỏ bữa.
• Ăn từng muỗng nhỏ, dùng thức ăn khô, ít mùi, tránh chiên xào.
• Ăn ở nơi thoáng mát, dễ chịu, tránh xa nhà bếp.
• Mặc quần áo rộng rãi thoải mái.
• Sử dụng các thực phẩm làm từ gừng: Mứt gừng, trà gừng, nước gừng mật ong.
• Ngậm kẹo gừng, kẹo bạc hà giúp giảm buồn nôn.

Nếu đã sử dụng các biện pháp trên mà tình trạng nôn vẫn không giảm, bạn nên nói với bác sĩ điều trị để được kiểm soát nôn tốt hơn.

Đau (lở loét) vùng miệng và cổ họng

Đau (lở loét) vùng miệng và cổ họng là triệu chứng thường gặp ở những bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ, dẫn đến khó khăn trong ăn uống, khó có thể đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày. 

 Lở loét, sang thương da vùng miệng, họng

Các biện pháp đơn giản bệnh nhân có thể bắt đầu áp dụng ngay như:

• Tránh thức ăn chua, cay nóng, ưu tiên những thực phẩm mềm, bổ dưỡng.
• Tránh thức uống chua, có gas, có cồn.
• Ăn nhiều miếng nhỏ, nhai chậm, chọn thức ăn mềm như: sữa chua, kem, soup…
• Tránh thức ăn cứng, có độ dính như bơ đậu phộng,….
• Thức ăn nguội thì tốt hơn ăn nóng
• Vệ sinh răng miệng thường xuyên bằng bàn chải mềm và nước lọc.
• Tránh dùng nước súc miệng có cồn, nước muối tự pha.

Khô miệng

Khô miệng là một vấn đề tiêu hóa rất thường gặp ở bệnh nhân ung thư trải qua xạ trị vùng đầu cổ hoặc phẫu thuật cắt bỏ tuyến nước bọt.

Triệu chứng khô miệng

Tiêu thụ dư thừa muối và các thực phẩm nhiều muối là một trong những nguyên nhân gây nên tình trạng này. Do đó, để cải thiện tình trạng này, hạn chế muối và các sản phẩm, gia vị có chứa muối là thói quen mà người bệnh nên thay đổi ngay. Ngoài ra, còn có một vài lời khuyên khác như:

• Uống 8-10 ly nước/ngày, luôn mang nước bên người
• Tăng tiết nước bọt bằng cách nhai kẹo cao su, ăn cam, quýt, bạc hà
• Tránh hút thuốc, uống rượu, giới hạn cà phê, trà, nước ngọt
• Luôn giữ miệng sạch, đánh răng bằng bàn chải mềm trước và sau khi ăn, tránh nước súc miệng có cồn.

Táo bón và tiêu chảy

Táo bón và tiêu chảy là những tác dụng phụ phổ biến mà 80% người bệnh xạ trị vùng chậu và vùng bụng gặp phải. Tiêu chảy nặng, kéo dài có thể gây mất nước, rối loạn điện giải. Ngược lại, táo bón kéo dài sẽ gây ra những tác động xấu ở vùng hậu môn – trực tràng, tăng nguy cơ bệnh trĩ và làm giảm sút chất lượng sống của người bệnh.

Triệu chứng táo bón, tiêu chảy

Táo bón

• Uống đủ 2 lít nước/ ngày.
• Lựa chọn thực phẩm giàu chất xơ
• Củng cố hệ vi khuẩn đường ruột
• Tập thói quen đi tiêu đúng giờ
• Vận động hoặc tập thể dục thường xuyên
• Chỉ dùng thuốc khi táo bón quá 3 ngày

Tiêu chảy

• Uống đủ nước (nước điện giải) để bù lại lượng nước mất qua phân
• Tránh các nhóm thực phẩm sau:
  • Nhiều xơ không tan: gạo nguyên cám, rau cải, rau sống…
  • Thức uống chứa nhiều đường: nước ngọt, siro trái cây…
  • Thực phẩm nhiều dầu, mỡ, chất béo
  • Nước uống có gas/caffeine/cồn
  • Thực phẩm cay, nóng, nhiều gia vị

• Củng cố hệ vi khuẩn đường ruột bằng cách tiêu thụ những loại thực phẩm giàu lợi khuẩn và prebiotics.
• Đặc biệt, người bệnh không nên nhịn ăn khi thấy tiêu lỏng quá nhiều. Thay vào đó, bạn nên thử ăn với một lượng ít, ăn chậm và tăng số cữ ăn trong ngày lên.

Kết luận

Sau khi trải qua các liệu pháp hóa trị, xạ trị, bệnh nhân ung thư thường gặp nhiều vấn đề trong việc ăn uống như buồn nôn, đau, khô miệng và tiêu chảy, táo bón. Các vấn đề này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình trạng dinh dưỡng của bệnh nhân, thậm chí dẫn đến kết quả điều trị không như mong muốn. Từ việc điều chỉnh từ chế độ ăn uống đến việc tập luyện và thay đổi lối sống có thể hỗ trợ bệnh nhân khắc phục được những vấn đề ăn uống sau khi trải qua hóa trị, xạ trị. Ngoài ra, bệnh nhân có thể tham khảo ý kiến từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn hợp lý, phù hợp với khả năng dung nạp và tình trạng sức khỏe hiện tại của bệnh nhân.

Lê Hoàng Phương Uyên – Cử nhân Dinh dưỡng

HINU – Giấc mơ dinh dưỡng Việt