Chụp X-quang nhiều có gây ung thư không? Giải đáp từ Y khoa

Không ít người, đặc biệt là bệnh nhân đang trong quá trình thăm khám và theo dõi bệnh lý ung bướu, từng thoáng lo lắng khi bác sĩ chỉ định chụp X-quang lần thứ hai, thứ ba trong cùng một đợt điều trị. Câu hỏi “chụp X-quang nhiều có gây ung thư không” vì vậy trở thành mối băn khoăn rất thực tế, nhất là khi việc theo dõi diễn tiến bệnh bằng hình ảnh học thường đòi hỏi phải chụp chiếu lặp lại theo từng mốc thời gian. Để trả lời thấu đáo, cần hiểu rõ bản chất của tia X, liều lượng bức xạ thực tế trong mỗi lần chụp, và ngưỡng nào mới thực sự tạo ra rủi ro cho sức khỏe.

Tia X là gì? 

Tia X thuộc nhóm bức xạ ion hóa, nghĩa là khi đi qua mô cơ thể, nó có khả năng làm thay đổi cấu trúc điện tích của các nguyên tử và phân tử, trong đó có ADN của tế bào. Về mặt lý thuyết, nếu ADN bị tổn thương mà cơ chế sửa chữa tự nhiên của tế bào không hoạt động hiệu quả, đột biến gen có thể tích lũy và trở thành một trong những yếu tố góp phần hình thành ung thư. Đây chính là lý do khiến bức xạ ion hóa được xếp vào nhóm tác nhân có khả năng gây ung thư theo phân loại của các tổ chức y tế quốc tế.

Tia X là gì?

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa bức xạ và ung thư luôn phụ thuộc vào yếu tố liều lượng. Cơ thể con người vốn đã tiếp xúc thường xuyên với bức xạ ion hóa từ môi trường tự nhiên, bao gồm bức xạ vũ trụ, bức xạ từ đất đá và cả từ chính các nguyên tố phóng xạ tồn tại trong không khí. 

Trung bình mỗi người hấp thụ khoảng 2,4 mSv bức xạ nền tự nhiên mỗi năm mà không hề gặp vấn đề gì về sức khỏe. Điều này cho thấy cơ thể có khả năng chịu đựng và tự sửa chữa ở một ngưỡng bức xạ nhất định, và chỉ khi liều tích lũy vượt quá ngưỡng an toàn trong thời gian ngắn thì nguy cơ mới thực sự đáng lo ngại.

Một lần chụp X-quang phát ra bao nhiêu bức xạ

Đây là phần thông tin quan trọng nhất để giải tỏa nỗi lo của người bệnh. Một lần chụp X-quang phổi thông thường chỉ phát ra khoảng 0,1 mSv bức xạ, tương đương với lượng bức xạ nền mà cơ thể hấp thụ tự nhiên trong khoảng mười ngày sinh hoạt bình thường. Với X-quang răng hay X-quang tứ chi, liều lượng còn thấp hơn nhiều lần do vùng chụp nhỏ và mô cần xuyên qua mỏng hơn. 

Nguyên lý chụp X- quang

Trong khi đó, các nghiên cứu dịch tễ học ghi nhận rằng nguy cơ ung thư do bức xạ chỉ bắt đầu thể hiện rõ rệt khi liều tích lũy vượt quá hàng trăm nghìn microsievert, một con số cách rất xa so với tổng liều mà một người có thể nhận được dù chụp X-quang định kỳ trong nhiều năm.

Chính vì khoảng cách lớn giữa liều bức xạ thực tế và ngưỡng gây hại này, các cơ sở y tế hiện nay đều tuân thủ nguyên tắc ALARA, tức giữ liều bức xạ ở mức thấp nhất có thể trong khi vẫn đảm bảo chất lượng hình ảnh chẩn đoán. Máy X-quang kỹ thuật số thế hệ mới cũng đã giảm đáng kể liều phát tia so với công nghệ cũ, đồng thời bác sĩ chỉ định chụp chiếu luôn cân nhắc giữa lợi ích chẩn đoán và rủi ro bức xạ trước khi ra quyết định.

Chụp X-quang nhiều có nguy hiểm không

Rủi ro chỉ trở nên đáng chú ý khi bệnh nhân phải chụp X-quang hoặc kết hợp thêm CT liều cao lặp lại nhiều lần trong một khoảng thời gian ngắn mà không có sự theo dõi tổng liều tích lũy. Đây cũng là lý do các bác sĩ chẩn đoán hình ảnh luôn khuyến cáo người bệnh nên thông báo đầy đủ lịch sử chụp chiếu trước đó, để có thể cân nhắc chỉ định phù hợp thay vì lặp lại không cần thiết.

Với những trường hợp đang trong quá trình theo dõi bệnh lý ung bướu, việc chụp X-quang hay CT định kỳ theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa là cần thiết để đánh giá đáp ứng điều trị và phát hiện sớm bất thường. Lợi ích của việc chẩn đoán chính xác trong những trường hợp này thường vượt trội hơn hẳn so với rủi ro bức xạ ở mức liều y tế cho phép. 

Vì vậy, thay vì từ chối chỉ định chụp chiếu vì lo sợ ung thư do bức xạ, người bệnh nên trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị để hiểu rõ tần suất, mục đích và các biện pháp bảo vệ đi kèm.

Những đối tượng cần chú ý khi chụp X-quang

Trẻ em có mô cơ thể còn đang phát triển nên nhạy cảm hơn với bức xạ so với người trưởng thành, do đó việc chỉ định X-quang cho trẻ luôn được cân nhắc kỹ và ưu tiên các phương pháp chẩn đoán không sử dụng bức xạ ion hóa nếu có thể thay thế. 

Phụ nữ mang thai cũng là nhóm cần thận trọng, đặc biệt trong ba tháng đầu thai kỳ khi thai nhi đang hình thành các cơ quan quan trọng. Bên cạnh đó, những người đã hoặc đang trải qua xạ trị, hoặc làm việc trong môi trường tiếp xúc bức xạ nghề nghiệp, cũng cần được bác sĩ đánh giá tổng liều tích lũy trước khi chỉ định thêm X-quang chẩn đoán.

Những đối tượng cần lưu ý khi thực hiện phương pháp

Đối với người bệnh ung bướu nói riêng, ngoài yếu tố bức xạ, hệ miễn dịch trong giai đoạn theo dõi và điều trị thường đã chịu nhiều áp lực từ bệnh lý nền và các phương pháp điều trị đi kèm như hóa trị, xạ trị. Việc duy trì thể trạng ổn định để cơ thể có khả năng phục hồi tốt sau mỗi đợt thăm khám, xét nghiệm hình ảnh học là điều nên được quan tâm song song.

Kết luận

Chụp X-quang ở liều lượng y tế cho phép, dù thực hiện nhiều lần theo đúng chỉ định của bác sĩ, gần như không làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư, bởi khoảng cách giữa liều bức xạ thực tế trong chẩn đoán hình ảnh và ngưỡng gây hại là rất lớn. 

Điều quan trọng hơn cả là người bệnh nên tuân thủ đúng chỉ định chuyên môn, chủ động thông báo lịch sử chụp chiếu cho bác sĩ, đồng thời chú trọng chăm sóc sức khỏe tổng thể để cơ thể luôn ở trạng thái tốt nhất trong suốt quá trình thăm khám và theo dõi bệnh.